ಪ್ರಸ್ತುತ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗ ಮತ್ತು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ

ಭಾರತದ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡುವಾಗ ನಾವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸಂಸತ್ತು, ಸರ್ಕಾರ, ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷ, ನ್ಯಾಯಾಂಗ, ಮಾಧ್ಯಮ ಇವುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತೇವೆ. ಆದರೆ ಇವೆಲ್ಲಕ್ಕೂ ಅಧಿಕಾರ ಕೊಡುವ ಮೂಲ ಯಾವುದು ಎಂದು ಕೇಳಿದರೆ ಉತ್ತರ ಒಂದೇ — ಮತದಾರ. ಆ ಮತದಾರನ ಮತವನ್ನು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ, ನ್ಯಾಯಯುತವಾಗಿ ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಒತ್ತಡವಿಲ್ಲದೆ ದಾಖಲಿಸಿ, ಎಣಿಸಿ, ಅದರ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಸರ್ಕಾರ ರಚನೆಯಾಗುವಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಂಸ್ಥೆ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗ. ಆದ್ದರಿಂದ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆ ಎನ್ನುವುದು ಒಂದು ಸರ್ಕಾರಿ ಇಲಾಖೆಯ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲ. ಅದು ಭಾರತದ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆ.

ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗಕ್ಕೆ ಸಂವಿಧಾನದ 324ನೇ ವಿಧಿಯಡಿ ಚುನಾವಣೆಗಳ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ, ನಿರ್ದೇಶನ ಮತ್ತು ನಿಯಂತ್ರಣದ ಮಹತ್ವದ ಅಧಿಕಾರ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಆಯೋಗವೇ ಹೇಳುವಂತೆ, ಅದು ಬಹುಸದಸ್ಯ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದ್ದು, ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರಿಗೆ ನಿರ್ಧಾರ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಸಮಾನ ಸ್ಥಾನವಿದೆ ಮತ್ತು ಬಹುಮತದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಧಾರ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗಿರುವಾಗ, ಈ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಒಳಗಿನ ನಿರ್ಧಾರ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಎದ್ದಾಗ ಅದನ್ನು ಕೇವಲ ರಾಜಕೀಯ ಆರೋಪ ಎಂದು ಬದಿಗೊತ್ತಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.

ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಆರೋಪ ಕೇಳಿಬಂದಿದೆ ಎಂದರೆ ಆರೋಪ ಸಾಬೀತಾಗಿದೆ ಎಂದೂ ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಸತ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುವುದು, ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರ ಪಡೆಯುವುದು ಮತ್ತು ಅಗತ್ಯವಿದ್ದರೆ ಸ್ವತಂತ್ರ ಪರಿಶೀಲನೆ ನಡೆಸುವುದು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಮಾರ್ಗ.

ಇಂದು ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಏಕೆ ಇಷ್ಟು ತೀವ್ರವಾಗಿವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಎರಡು-ಮೂರು ವರ್ಷ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. 2023ರಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತು ಮುಖ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರು ಮತ್ತು ಇತರ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರ ನೇಮಕಾತಿಗೆ ಹೊಸ ಕಾನೂನು ತಂದಿತು. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿ, ಲೋಕಸಭೆಯ ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷದ ನಾಯಕ ಮತ್ತು ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿಯಿಂದ ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗೊಳ್ಳುವ ಒಬ್ಬ ಕೇಂದ್ರ ಸಚಿವರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಆಯ್ಕೆ ಸಮಿತಿ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರ ನೇಮಕಾತಿಗೆ ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಕಾನೂನಿನಲ್ಲಿ ಶೋಧನಾ ಸಮಿತಿ (search committee) ಕೂಡ ಇದೆ.

ಈ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಬರುವ ಪ್ರಶ್ನೆ – ಚುನಾವಣೆ ನಡೆಸಬೇಕಾದ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಬಹುಮತದ ಪ್ರಭಾವವಿರುವುದು ಸಾಕಷ್ಟು ಸಮತೋಲನ ಹೊಂದಿದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೇ? ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಯಾವ ಪಕ್ಷ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಕೊಡಬಾರದು. ಇಂದು ಬಿಜೆಪಿ ಸರ್ಕಾರವಿದೆ ಎಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ; ನಾಳೆ ಬೇರೆ ಪಕ್ಷದ ಸರ್ಕಾರ ಬಂದರೂ ಇದೇ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡುವ ಸಂಸ್ಥೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ನೇಮಕಾತಿ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಸಾಧ್ಯವಾದಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ, ಪಾರದರ್ಶಕತೆ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಿಶ್ವಾಸ ಇರಬೇಕಲ್ಲವೇ?

2024ರಲ್ಲಿ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರಾಗಿ ಗ್ಯಾನೇಶ್ ಕುಮಾರ್ ಮತ್ತು ಸುಖಬೀರ್ ಸಿಂಗ್ ಸಂಧು ಅವರನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿದ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ದೊಡ್ಡದಾಯಿತು. ಆಗ ಆಯ್ಕೆ ಸಮಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷದ ಸದಸ್ಯ ಅಧೀರ್ ರಂಜನ್ ಚೌಧರಿ, ತಮಗೆ 212 ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ದೊಡ್ಡ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿತ್ತು, ಆದರೆ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾದ ಆರು ಹೆಸರುಗಳ ಅಂತಿಮಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಸಭೆ ಆರಂಭವಾಗುವ ಕೆಲವೇ ನಿಮಿಷಗಳ ಮೊದಲು ನೀಡಲಾಯಿತು ಎಂದು ಆಕ್ಷೇಪ ದಾಖಲಿಸಿದ್ದರು. ಆ ಆರು ಮಂದಿಯಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು.

ಆದರೆ “ತಮಗೆ ಬೇಕಾದವರನ್ನೇ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲು ಉಳಿದವರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ತೆಗೆದುಹಾಕಲಾಯಿತು” ಎಂಬ ಆರೋಪ ಬಂದಾಗ ಸರ್ಕಾರ ಅದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರಿಸಿತು. ಸರ್ಕಾರದ ಪರವಾಗಿ ನೀಡಲಾದ ವಿವರಣೆಯ ಪ್ರಕಾರ, “ಅಂತಿಮಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಶೋಧನಾ ಸಮಿತಿ ಅಂತಿಮಗೊಳಿಸಿದ ನಂತರವೇ ಆಯ್ಕೆ ಸಮಿತಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಕಾನೂನಿನ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ” ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮುಗಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷದ ಸದಸ್ಯರಿಗೆ ಅಂತಿಮಪಟ್ಟಿ ಪರಿಶೀಲಿಸಲು ಸಾಕಷ್ಟು ಸಮಯ ಸಿಕ್ಕಿತೇ? ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳ ಸಂಪೂರ್ಣ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ನೀಡಲಾಗಿತ್ತೇ? ಆಯ್ಕೆ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ ಸಮಾಲೋಚನೆಯಾಗಿತ್ತೇ ಅಥವಾ ಕಾನೂನಿನ ಪ್ರಕಾರ ನೆಪ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಸಭೆ ನಡೆಸಿದಷ್ಟೇ ಆಗಿತ್ತೇ? ಇಂತಹ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ, ದಾಖಲೆ ಆಧಾರಿತ ಉತ್ತರಗಳು ಸಿಗುವುದು ಮುಖ್ಯ.

ಏಕೆಂದರೆ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಮೇಲೆ ನಂಬಿಕೆ ಇಡುವ ಮತದಾರನಿಗೆ “ಎಲ್ಲವೂ ಕಾನೂನಿನ ಪ್ರಕಾರವೇ ನಡೆದಿದೆ” ಎನ್ನುವುದು ಮಾತ್ರ ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. “ಕಾನೂನಿನ ಪ್ರಕಾರ ನಡೆದಿದೆ ಮತ್ತು ನೀವು ಅದನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಬಹುದು” ಎನ್ನುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಬೇಕು.

ಇದೀಗ ವಿಷಯ ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿಗೆ ಬಂದಿದೆ. ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಪರಿಷ್ಕರಿಸುವುದು ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಅತ್ಯಂತ ಮುಖ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಮೃತರ ಹೆಸರುಗಳು, ಒಂದೇ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ನಕಲು ನಮೂದು, ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಂಡವರ ಹೆಸರುಗಳು, ಅನರ್ಹ ಹೆಸರುಗಳು ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕುವುದು ಅಗತ್ಯ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ 2026ರ ಮೇ 27ರಂದು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಬಿಹಾರದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ವಿಶೇಷ ಮರು ಪರಿಷ್ಕರಣೆ(SIR) ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಕಾನೂನುಬದ್ಧತೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿದಿದೆ. ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿಯ ನಿಖರತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುವುದು ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದ್ದು, 324 ನೇ ವಿಧಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಜಾಪ್ರತಿನಿಧಿ ಕಾಯಿದೆ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಪರಿಷ್ಕರಣೆ ನಡೆಸಲು ಆಯೋಗಕ್ಕೆ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಹೇಳಿದೆ. ಅದೇ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಪಟ್ಟಿಯಿಂದ ಕೈಬಿಟ್ಟ ಮತದಾರರಿಗೆ ಕಾರಣ ತಿಳಿಸುವುದು, ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ನೀಡಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡುವುದು ಮತ್ತು ಮನವಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಇರುವುದು ಮುಂತಾದ ಕಾರ್ಯವಿಧಾನದ ಸುರಕ್ಷತಾ ಕ್ರಮಗಳ ಮಹತ್ವವನ್ನೂ ಪ್ರಕರಣದ ಹಿನ್ನೆಲೆ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಹೀಗಾಗಿ SIR ನಡೆಸುವುದೇ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ ವಿರೋಧಿ ಎಂದು ಹೇಳುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ. ಆದರೆ SIR ನಡೆಸುವ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಅರ್ಹ ಮತದಾರನೊಬ್ಬನ ಹಕ್ಕು ತಪ್ಪಾಗಿ ಕಳೆದುಹೋಗದಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಇನ್ನೂ ದೊಡ್ಡ ಜವಾಬ್ದಾರಿ. ಏಕೆಂದರೆ EVMನಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ಮತ ಸರಿಯಾಗಿ ದಾಖಲಾಗಿದೆಯೇ ಎನ್ನುವುದು ಒಂದಾದರೆ, “ನಿಮ್ಮ ಹೆಸರು ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿದೆಯೇ?” ಎನ್ನುವುದು ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಶ್ನೆ.

ನಿಮ್ಮ ಹೆಸರು ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ EVM ಎಷ್ಟು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿದ್ದರೂ ನಿಮಗೆ ಮತದಾನದ ಹಕ್ಕು ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇತ್ತೀಚಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳು ಗಮನಾರ್ಹ.

ದ ಇಂಡಿಯನ್ ಎಕ್ಸ್ ಪ್ರೆಸ್ ನಡೆಸಿದ ತನಿಖೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಇಬ್ಬರು ಆಯುಕ್ತರಾದ ಸುಖಬೀರ್ ಸಿಂಗ್ ಸಂಧು ಮತ್ತು ವಿವೇಕ್ ಜೋಶಿ ಅವರು ಕಳೆದ ಹತ್ತು ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ 14 ಬಾರಿ ಕೆಲವು ನಿರ್ಧಾರಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಆಕ್ಷೇಪ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದರು. ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಮತದಾರರ ಹೆಸರು ಸೇರ್ಪಡೆ, ಹೆಸರು ತೆಗೆದುಹಾಕುವಿಕೆ, SIR ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಚುನಾವಣಾ ಸಾಫ್ಟ್ ವೇರ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ವಿಷಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಅವರು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದ್ದರು. ಕೆಲವು ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಅವರು ತಮ್ಮ ದಾಖಲೆಗಳಲ್ಲಿ “ಅನಧಿಕೃತ” ಅಥವಾ “ಅಕ್ರಮ” ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದ್ದರೆಂದು ವರದಿ ಹೇಳಿದೆ.

ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗವೂ ಈ ವರದಿಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿದೆ. ಆಯೋಗವು ಆ ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು ಇದ್ದವು ಎಂಬುದನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಲಿಲ್ಲ. ಬದಲಿಗೆ, ಅವು ನಿರ್ಧಾರ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದವು ಮತ್ತು ಅಂತಿಮ ನಿರ್ಧಾರಗಳು ಅನಾಮಿಕವಾಗಿದ್ದವು ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.

ಹಾಗಾದರೆ ಈಗ ನಿಜವಾಗಿ ಬೇಕಾಗಿರುವುದು ಏನು? “ಯಾರು ಸರಿ?” ಎನ್ನುವುದಲ್ಲ. ಆ 14 ಆಕ್ಷೇಪಗಳಲ್ಲಿ ಏನು ಇತ್ತು? ಯಾವ ನಿರ್ಧಾರದ ಬಗ್ಗೆ ಯಾರಿಗೆ ಆಕ್ಷೇಪವಿತ್ತು? ನಂತರ ಏನು ನಿರ್ಧಾರವಾಯಿತು? ಆ ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಕಾನೂನು ಆಧಾರವೇನು? ಯಾರ ಅನುಮೋದನೆ ಇತ್ತು? ಯಾವ ದಾಖಲೆಗಳಿವೆ? ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸಬಹುದಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹೊರಬರಬೇಕು.

ಇದಕ್ಕಿಂತ ಮತ್ತೊಂದು ಗಂಭೀರ ವಿಷಯ ಫಾರಂ – 6. ಹೊಸ ಮತದಾರರ ನೋಂದಣಿಗೆ ಬಳಸುವ ಫಾರಂ 6ರಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾದ ಕೆಲವು ಬದಲಾವಣೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ವಿವಾದ ಉಂಟಾಯಿತು. 2026ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 5ರಂದು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ನ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ, ಬದಲಾಯಿಸಲಾದ ಫಾರಂ – 6 ಅನ್ನು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಅನುಮೋದಿಸಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದೆ.

ಮತದಾರರ ನೋಂದಣಿಯ ಫಾರಂ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದರೆ ಅದರ ಹಿಂದೆ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಅಧಿಕಾರ ಯಾವುದು ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಬೇಕು. ಚುನಾವಣಾ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಸಾಫ್ಟ್ ವೇರ್ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದರೆ ಅದರ ಲೆಕ್ಕಪರಿಶೋಧನೆ ಇರಬೇಕು. ಮತದಾರರ ಹೆಸರು ಸೇರುತ್ತದೆ ಅಥವಾ ಹೊರಹೋಗುತ್ತದೆ ಎಂದರೆ ಅದರ ದಾಖಲೆ ಇರಬೇಕು.

ಇಂದು ನಮ್ಮ ಚುನಾವಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಕೇವಲ ಮತಪೆಟ್ಟಿಗೆ ಮತ್ತು ಇವಿಎಂ ಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲ. ಅದು ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಡಿಜಿಟಲ್ ಮಾಹಿತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಕೂಡ ಹೌದು. ಹೀಗಿರುವಾಗ ಆ ಮಾಹಿತಿಗಳು ಯಾರ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿ ಇವೆ? ಅದರಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆ ಮಾಡಿದವರು ಯಾರು? ಯಾವ ಅಧಿಕಾರದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ? ಆ ಬದಲಾವಣೆಯ ಲೆಕ್ಕಪರಿಶೋಧನೆ ಎಲ್ಲಿದೆ? ಒಬ್ಬ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮತದಾರನಿಗೆ ತನ್ನ ಹೆಸರು ಏಕೆ ಬದಲಾಗಿದೆ ಅಥವಾ ಏಕೆ ತೆಗೆದುಹಾಕಲಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವೇ? ಈ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರ ಸಿಗಲೇಬೇಕು.

ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿಯೂ ಫಾರಂ 7 ಮೂಲಕ ಬೃಹತ್ ಅಳಿಸುವಿಕೆ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್‌ಗಳನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿದ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಎಫ್ ಐ ಆರ್ ಗಳು ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ವಿವಾದಗಳು ಉಂಟಾಗಿವೆ. ಫಾರಂ 7 ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿನ ಹೆಸರನ್ನು ಅಳಿಸಿದ್ದಕ್ಕೆ ತಕರಾರು ಸಲ್ಲಿಸಲು ಬಳಸುವ ಫಾರಂ. ಕೆಲವು ಪಕ್ಷಗಳು ಸಾಮೂಹಿಕ ಸಲ್ಲಿಕೆ ಕಾನೂನುಬದ್ಧವಾಗಿಯೇ ಸಾಧ್ಯ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿವೆ; ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಇಂತಹ ಅರ್ಜಿಗಳ ದುರುಪಯೋಗದ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಎದ್ದಿವೆ.

ಹಾಗಾದರೆ ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿ ಹತ್ತು ಹೆಸರುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಆಕ್ಷೇಪ ಸಲ್ಲಿಸಿದರೆ ಒಂದು ವಿಷಯ. ಸಾವಿರಾರು ಹೆಸರುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಒಬ್ಬನೇ ವ್ಯಕ್ತಿ ಅಥವಾ ಒಂದೇ ಲಾಗಿನ್ ನಿಂದ ಅರ್ಜಿಗಳು ಬಂದರೆ, ಆ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕಲ್ಲವೇ? ಇದು ಯಾವುದೇ ಪಕ್ಷದ ವಿರುದ್ಧದ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲ. ಯಾರು ಮಾಡಿದರೂ ಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕು. ಯಾವ ಪಕ್ಷದ ಕಾರ್ಯಕರ್ತನಾಗಿದ್ದರೂ ತಪ್ಪು ಅರ್ಜಿ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದರೆ ತನಿಖೆಯಾಗಬೇಕು. ಅದೇ ರೀತಿ ಯಾರಾದರೂ ಅರ್ಹ ಮತದಾರನ ಹೆಸರನ್ನು ತಪ್ಪಾಗಿ ತೆಗೆದುಹಾಕಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರೆ ಅದಕ್ಕೂ ತನಿಖೆಯಾಗಬೇಕು.

ಏಕೆಂದರೆ ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿಯೊಂದಿಗೆ ಆಟವಾಡುವುದು ಎಂದರೆ ವ್ಯಕ್ತಿಯೊಂದಿಗಿನ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ತಪ್ಪು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ. ಅದು ಮತದಾನದ ಹಕ್ಕಿನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿಷಯ.

ಇನ್ನು ಇವಿಎಂ (EVM)

EVM ಬಗ್ಗೆ ಅನುಮಾನಗಳಿರುವುದನ್ನು ನಾವು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಬಾರದು. ಆದರೆ ಅನುಮಾನ ಮತ್ತು ಸಾಬೀತು ಎರಡೂ ಒಂದೇ ಅಲ್ಲ. 2024ರಲ್ಲಿ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ EVM-VVPAT ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಮತದಾರನಿಗೆ ತನ್ನ ಮತ ಸರಿಯಾಗಿ ದಾಖಲಾಗಿದ್ದು ಎಣಿಕೆಯಾಗಿದೆ ಎಂಬ ವಿಶ್ವಾಸ ಇರಬೇಕು ಎಂದು ಒತ್ತಿಹೇಳಿತು. ನ್ಯಾಯಾಲಯವು EVM ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿರಸ್ಕರಿಸುವ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ; VVPAT ಪರಿಶೀಲನೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸುರಕ್ಷತಾ ಕ್ರಮಗಳು ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಪರಿಶೀಲನಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನೂ ಪರಿಗಣಿಸಿತು.

ಹೀಗಾಗಿ EVM ಬಗ್ಗೆ “ಮೋಸ ಸಾಬೀತಾಗಿದೆ” ಎಂದು ಹೇಳುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ. ಆದರೆ “ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳಬಾರದು” ಎನ್ನುವುದೂ ಸರಿಯಲ್ಲ. ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಕೇಳಿಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಪಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅದನ್ನು ಪಾರದರ್ಶಕತೆಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಬೇಕು. ಇಂದು ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಮುಂದೆ ಇರುವ ನಿಜವಾದ ಸವಾಲು ಇದೇ.

ಜನರಿಗೆ “ನಮ್ಮನ್ನು ನಂಬಿ” ಎಂದು ಹೇಳುವುದಕ್ಕಿಂತ, “ದಾಖಲೆಗಳು, ಲೆಕ್ಕಪರಿಶೋಧನೆ, ಅಳಿಸುವಿಕೆಗೆ ಕಾರಣ, ಮನವಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಸಾಫ್ಟ್ ವೇರ್ ಪರಿಶೀಲನೆ, ನಿರ್ಧಾರ ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನೀವೇ ಪರಿಶೀಲಿಸಿ” ಎಂದು ಹೇಳುವ ಮಟ್ಟದ ಪಾರದರ್ಶಕತೆ ಬೇಕು. ಅದೇ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಬಲ.

ಇಂದು ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಬಗ್ಗೆ ಟೀಕೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳವರಿರಬಹುದು. ಅವರ ಉದ್ದೇಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ ನಾವು ಅನುಮಾನಿಸಬಹುದು. ಅವರ ಆರೋಪಗಳನ್ನೂ ಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕು. ಆದರೆ ಆರೋಪ ಮಾಡಿದ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ರಾಜಕೀಯ ಹಿನ್ನೆಲೆ ನೋಡಿ ಆರೋಪವನ್ನು ತಳ್ಳಿಹಾಕುವುದು ಪತ್ರಿಕೋದ್ಯಮವೂ ಅಲ್ಲ, ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವವೂ ಅಲ್ಲ.

ಅದೇ ರೀತಿ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ವಿರುದ್ಧ ಬಂದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಆರೋಪವನ್ನೂ ಸತ್ಯವೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದೂ ಸರಿಯಲ್ಲ. ನಮಗೆ ಬೇಕಿರುವುದು ಮೂರನೇ ದಾರಿ. ಅದು ದಾಖಲೆ, ಪರಿಶೀಲನೆ, ಸ್ವತಂತ್ರ ಪರಿಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಉತ್ತರದಾಯಿತ್ವ.

ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದಲ್ಲಿ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗ ಸರ್ಕಾರ ಅಥವಾ ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷದ ಪರವಾಗಿ ಇರಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ಅದು ಮತದಾರನ ಪರವಾಗಿರಬೇಕು. ಯಾರು ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಕೆಲಸವಲ್ಲ. ಯಾರು ಗೆದ್ದರೂ ಆ ಗೆಲುವು ಜನರ ನಿಜವಾದ ಮತದ ಪ್ರತಿಫಲವಾಗಿದೆಯೇ ಎಂಬುದನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸುವುದು ಅದರ ಕೆಲಸ.

ಇದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರ ನೇಮಕಾತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಪಾರದರ್ಶಕತೆ ಬೇಕು. ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಪಾರದರ್ಶಕತೆ ಬೇಕು. EVM-VVPAT ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಪರಿಶೀಲನೆಗೆ ಅವಕಾಶ ಬೇಕು. Form 6, Form 7 ಮುಂತಾದ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ audit trail ಬೇಕು. Softwareನಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆಗಳಿದ್ದರೆ ಅವುಗಳ ದಾಖಲೆ ಬೇಕು.

ಆಯೋಗದೊಳಗೆ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳಿದ್ದರೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಡುವ ಬದಲು ಸಂಸ್ಥೆಯ ನಿಯಮಗಳ ಒಳಗೆ ದಾಖಲಿಸುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಬೇಕು. ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಒಂದೇ. ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಮೇಲೆ ಅನುಮಾನ ಹೆಚ್ಚಾದರೆ, ಚುನಾವಣೆಯ ಫಲಿತಾಂಶದ ಮೇಲೂ ಅನುಮಾನ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಅದು ಯಾರಿಗೂ ಒಳ್ಳೆಯದಲ್ಲ.

ಆದ್ದರಿಂದ “ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ ಅಪಾಯದಲ್ಲಿದೆ” ಎನ್ನುವ ಮಾತನ್ನು ನಾವು ಸುಲಭವಾಗಿ ಬಳಸಬಾರದು. ಆದರೆ “ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ ಅಪಾಯದಲ್ಲಿಲ್ಲ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಪ್ರಶ್ನಿಸಬೇಡಿ” ಎಂದೂ ಹೇಳಬಾರದು. ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ನಾವು ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಬೇಕು. ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳಿದಾಗ ಸಂಸ್ಥೆ ಹೇಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುತ್ತದೆ? ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ದಾಖಲೆ ಕೊಡುತ್ತದೆಯೇ? ತಪ್ಪಿದ್ದರೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆಯೇ? ತಪ್ಪನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುತ್ತದೆಯೇ? ಸ್ವತಂತ್ರ ಪರಿಶೀಲನೆಗೆ ಅವಕಾಶ ಕೊಡುತ್ತದೆಯೇ? ಅಥವಾ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳಿದವರನ್ನೇ ಅನುಮಾನಿಸುವುದೇ? ಇದಕ್ಕೆ ಸಂಸ್ಥೆ ಕೊಡುವ ಉತ್ತರವೇ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆಯನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ.

ನನ್ನ ಮತ ಯಾರ ಪರ ಎಂಬುದಕ್ಕಿಂತ, ನನ್ನ ಮತ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆಯೇ ಎಂಬುದು ಮುಖ್ಯ. ನಾನು ಯಾವ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತೇನೆ ಎಂಬುದಕ್ಕಿಂತ, ನಾಳೆ ನನ್ನ ವಿರೋಧಿ ಪಕ್ಷದ ಬೆಂಬಲಿಗನಿಗೂ ಇದೇ ಹಕ್ಕು ಉಳಿಯುತ್ತದೆಯೇ ಎಂಬುದು ಮುಖ್ಯ.

ಇಂದು ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ನಾವು ಯಾವ ಪಕ್ಷಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ನಮಗಾಗಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸಬೇಕು. ಇಂದು ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿಯ ಪಾರದರ್ಶಕತೆಯನ್ನು ನಾವು ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ನಮ್ಮ ಮತಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸಬೇಕು. ಇಂದು EVM ಮತ್ತು VVPAT ಪರಿಶೀಲನೆಯ ಬಗ್ಗೆ ನಾವು ಯಾವ ಚುನಾವಣಾ ಫಲಿತಾಂಶವನ್ನು ಬದಲಿಸಲಲ್ಲ, ಚುನಾವಣೆಯ ಫಲಿತಾಂಶವನ್ನು ಯಾರೂ ಬದಲಾಯಿಸಿಲ್ಲ ಎಂಬ ವಿಶ್ವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸಬೇಕು.

ಕೊನೆಗೆ, ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವವನ್ನು ಉಳಿಸುವುದು ಕೇವಲ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಅಲ್ಲ. ಆದರೆ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಮೇಲೆ ಜನರ ವಿಶ್ವಾಸ ಉಳಿಸುವುದು ಅದರ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಜವಾಬ್ದಾರಿ.

ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಮಗೆ ಅಂಧ ನಂಬಿಕೆಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗ ಬೇಡ. ಅಂಧ ಅನುಮಾನದ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗವೂ ಬೇಡ. ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಹೆದರದ, ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ತೆರೆದಿಡುವ, ತನ್ನ ತಪ್ಪುಗಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ, ಯಾರ ಸರ್ಕಾರವಿದ್ದರೂ ಒಂದೇ ನಿಯಮದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗ ಬೇಕು.

ಏಕೆಂದರೆ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಗೆಲ್ಲುವುದು ಒಂದು ಪಕ್ಷ. ಆದರೆ ಚುನಾವಣೆಯ ಮೇಲೆ ವಿಶ್ವಾಸ ಗೆಲ್ಲುವುದು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ. ಮತ್ತು ಆ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡರೆ, ಮತಪೆಟ್ಟಿಗೆ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿದ್ದರೂ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಆತ್ಮದ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದು ನಮ್ಮ ಪ್ರಶ್ನೆ “ಯಾರು ಗೆಲ್ಲಬೇಕು?” ಎನ್ನುವುದಲ್ಲ. “ನಮ್ಮ ಮತದ ಮೇಲೆ ಯಾರಿಗೂ ಅನುಮಾನ ಬಾರದಂತೆ ಮಾಡುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ನಮ್ಮಲ್ಲಿದೆಯೇ?” ಎನ್ನುವುದಾಗಿದೆ.

ಆ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ, ದಾಖಲೆ ಆಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸಬಹುದಾದ ಉತ್ತರ ಸಿಗುವವರೆಗೂ — ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳುವುದು ನಮ್ಮ ಹಕ್ಕು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವೂ ಹೌದು.